محمد تقي جعفري
301
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي )
در منظومهء شمسى صورت نگيرد . دوم اين كه زمين ميان خورشيد و ماه فاصله شود . ما مىتوانيم با اين دو شرط خسوف ماه را در يكى از شبهاى آينده پيشبينى كنيم . چنان كه خود فاصله شدن زمين ميان ماه و خورشيد پديده ايست كه با شرايطى معين قابل پيشبينى مىباشد . البته چون اين شرط دوم ، بيان كنندهء انطباق قانون بر واقعيت است ، لذا مخصوص به پيشبينى در آينده نيست ، لذا با در نظر گرفتن هويت قانون با همهء شرايطش مىتوانيم از جريان گذشته و حال حاضر هم اطلاع علمى بدست بياوريم . مثلا مىگوئيم : دلايل نشان مىدهد كه شش ماه پيش از اين زمين ميان ماه و خورشيد به مقدار دو ساعت فاصله بوده است ، لذا اين نتيجهء قطعى را مىگيريم كه شش ماه پيش از اين بطور قطع ماه دو ساعت خسوف داشته است ، همچنين اگر شرط مزبور در اين حال حاضر تحقق پيدا كرده است قطعاً ماه در حال حاضر در حال خسوف است . شرط سوم - ابطالپذيرى معنى ابطالپذيرى سازگار نبودن قضيهء علمى با همهء پديدههاى ممكن مىباشد ، به همين جهت است كه گفته مىشود : هيچ قضيهء علمى در برابر همهء پديدههاى جهان بىتفاوت نيست . به نظر مىرسد اين شرط سوم را كه محققان در برابر شرط دوم قرار داده و آن دو را دو شرط مستقل معرفى ميكنند ، اشتباه محض است ، زيرا وقتى كه يك قضيه به صورت قانون كلى مطرح مىگردد ، يك حقيقت مجرد و بسيط نيست ، بلكه هم موضوع قانون قابل تحليل به اجزاء است و هم محمول آن و هم رابطه اى كه ميان موضوع و محمول برقرار مىشود ، مشروط به شرايط و عدم موانع مىباشد . اين اجزاء و قيود و شرايط كه در تحقق قانون دخالت مىورزند ، چنان كه با تحقق همهء آنها در يك موقعيت مىتوان به تحقق مفاد قانون ، آگاهى علمى پيدا كرد ، همچنان مىتوان با فقدان حد اقل آن